به بهانه روز بزرگداشت حکیم عمر خیام

صادق هدایت بینش فلسفی خیام را این گونه معرفی می کند:" نزد هیچ یک از شعرا و نویسندگان اسلام ،چنین  لحن صریحی در نفی خداو نیز بر هم زدن اساس افسانه های مذهبی مانند خیام دیده نمی شود."

خیام اشکارا وجود خدای خالق هستی را نمی پذیرد. اودارای یک اندیشه  خاص  فلسفی در مورد کائنات است. در اشعار خود تمام مسائل و مناسک مذهبی را به سخره گرفته و با نهایت تحقیر به علما و فقهایی که از آنچه خودشان نمی دانند دم می زند حمله کرده است.اما از انجایی که او فیلسوفی است که به شدت تشنه حقیقت است هرگز نمی تواند ارام بگیرد خود را به دریای بی کران حیرانی می سپرد.

تکان دهندن ترین رباعیات او فلسفی ترین آنهاست. خیام در اندیشه خود همیشه به کل جهان و هستی نظر دارد. او اساس را بر اصلی کلی قرار داده است، هستی را مبناو محور نظام و مرکز دستگاه فلسفی خویش ساخته و برای  انسان نقش ویژه و سازنده ای دراین نظام قرار نداده است.

خیام در ترانه هایش بر نبودن غایت و هدف در جهان هستی با توجه به وجود بی حاصل انسان تأکید کرده است و این چنین  انسان جز در برابر خود و هم نوع خود مسئول و پاسخ گویی هیچ نیروی دیگری نمی داند.

در سروده های خیام دیده می شودکه به طور مستقیم یا غیر مستقیم اصل معاد را نیز به زیر سوال برده است البته  پر واضح است که فیلسوفی که خدای دینها را منکر می شود و احکام را به زیر سوال می برد نمی تواند داستان کهن بهشت  و جهنم را باور کند.

خیام معتقد بوده است که جهان هستی آغاز ی نداشته و نهایت نیز نخواهد داشت ، دانشمندان دهری و مادی چون او بر این باورند که هستی از ابدیت تا به ازلیت ادامه دارد و اعتقادی به اغاز آفرینش به یک باره و ازسوی خدا وند ندارند.

اما برخلاف بسیاری که خیام را بی توجه به روزگار و هستی می دانند؛ او اندیشمندی سرزنده است که در ترانه های او عشق به زندگی و ستایش زیبایی های طبیعت دیده می شود.

او در بسیاری  از ترانه هایش انسان را دارای حق  ازادی  در استفاده از زیبایی ها و نعمت های طبیعت  می داند و او را به بهره گیری از لذات دنیوی و این جهانی دعوت می کند.

حکیم عمر خیام با جبر نیز به مخالفت بر می خیزد و انسان را محور هستی قرار داده و معتقد به اختیار کامل انسان است . زیرا به اینکه این جهان غایت و مقصودی دارد  و نیرویی فرا زمینی می تواند آن را کنترل کند، معتقد نیست.

بیش از 900 سال از روزگار خیام گذشته است و او اینک یکی از پیش تازان مکاتب ماتریالیسم ، اگزیستانسیالیسم است.

برای درک اندیشه خیام باید به یاد داشته باشیم که از زمان حیات او سالهاست که می گذرد. بسیاری از نظریه های علمی  برای او ناشناخته بوده است .خیام ریاضی دان و منجم و اندیشمند، هنوز نمی دانسته که زمین مرکز جهان هستی نیست.زبان خیام زبان علم و فلسفه امروز نیست . با این حال او یکی از نابغه های بزرگ جهان علم و فلسفه در ایران است.

برای در ک فلسفه مادی خیام با ید با جهان بینی او به طور کامل اشنا شد در غیر این صورت ممکن است پیام خیام را نیز همچون  اندیشه های جبری و غیر مادی جلوه می نماید.